Orkastrandingen in Nederland 

Inleiding 

Dit jaar strandde er een volwassen vrouwelijke orka op het strand van Cadzand. De eerste keer dat het dier strandde hielpen medewerkers van de KNRM het dier weer terug de zee in, maar helaas strandde het dier vrij snel opnieuw. Wanneer walvisachtigen levend stranden is er namelijk vrijwel altijd meer aan de hand. Vaak gaat het om een ziek of verzwakt dier wat uit pure noodzaak het strand op komt. Met meerdere schepen en een vliegtuig werd het dier in de gaten gehouden en enkele uren nadat de orka de zee in was geholpen, strandde het dier opnieuw. Dit keer spoelde de orka aan ter hoogte van Boulevard de Wielingen in Cadzand. Er werd met man en macht geprobeerd om het dier in leven te houden, maar uiteindelijk bleek dat de verzwakte orka niet meer te redden was. Na onderzoek bleek dat de vrouwtjesorka van alles mankeerde, ook werd zij "gematchd" met een bestaand ID, het dier was elders al bekend. De Spaanse organisatie Projecto O.R.CA - Cádiz herkende het dier uit hun catalogus als IB6, oftewel "Gala". Gala was niet de eerste orka die in Nederland is gestrand en zelfs niet de eerste vrouwtjesorka die in Zeeland strandde! In 1783 strandde er ook al een volwassen vrouwtje in Zeeland, haar lot was nog een stuk luguberder dan Gala. Vandaag kijken we naar eerdere orkastrandingen in Nederland..

Gala hoorde bij een pod van slechts ongeveer 50 dieren die in Spaanse, maar voornamelijk Portugese wateren leeft. De groep wordt "Lusas" genoemd. Ze is 20 jaar geleden voor het eerst geïdentificeerd en toen was ze al volwassen. Dat zou kunnen betekenen dat deze orka al minimaal 30 jaar oud was. Ze werd meestal in het gezelschap van een mannetje gezien met codenaam IB13. Hun relatie (bijvoorbeeld partner of zoon) is onbekend. Uit sectie bleek dat Gala ernstige tandvleesontsteking had, rotte en loszittende tanden, en ontstekingen in diverse lichaamsdelen en organen. Ze had al lange tijd niet gegeten. De maag was leeg, op een plastic velletje na. Ze was dus in zeer slechte staat.

 Boven: Orka Gala strandde eerder dit jaar (2022), Ze stierf op het strand en bleek erg ziek en verzwakt te zijn met meerdere aandoeningen.

Orkastrandingen in Nederland

In totaal zijn er 38 orkastrandingen bekend in Nederland. Let wel; dit gaat alleen om gedocumenteerde gevallen, waarschijnlijk zijn het er nog veel meer geweest door de geschiedenis heen. Een complete lijst van alle strandingen kun je vinden op Walvisstrandingen.nl. De eerste gedocumenteerde stranding was op 4 december 1783. De laatste was het vrouwtje Gala uit dit jaar. Het overgrote deel van deze "strandingen" betreft geen levende of complete dieren, maar losse botten zoals onderkaken, bekkenbotten of schedels. Verder gaat het vooral om kadavers, vaak in verre staat van ontbinding. Er zijn een paar uitzonderlijke gevallen waarbij het om levende dieren ging. Voorbeelden hiervan zijn het eerste dier in 1783 (zie hieronder), het vrouwtje Gala, maar ook orka Morgan die in 2010 werd opgevangen in het Dolfinarium van Harderwijk en nu nog steeds in Tenerife leeft. Momenteel heeft het Dolfinarium geen vergunning meer om een orka te mogen opvangen en het opvangcentrum van SOS Dolfijn is te klein voor een volwassen orka. Hierbij zijn er dus alleen de opties het dier direct terug naar zee te brengen of het dier te laten inslapen mocht er ooit nog een levende orka aanspoelen op de Nederlandse kust.

Het meest complete skelet is dat van een vrouwtje dat in enige staat van ontbinding aanspoelde nabij Noordwijk op 21 oktober 1936. Dit skelet hangt tegenwoordig in Naturalis, waar het van heel dichtbij te bekijken is. Ook in Ecomare is een zeer compleet skelet te vinden, dit mannelijke dier strandde op Texel op 10 oktober 1963. Nog geen 8 dagen later werd in Noordwijk vervolgens een vrouwelijk dier gevonden. Mogelijk hoorden zij bij dezelfde familiegroep.  

 Boven: Overblijfselen van in Nederlandse orka's in Naturalis en Ecomare. Dit zijn de meest complete dieren die gevonden zijn in Nederland.

                                                              4 december 1783

Op 4 december 1783 zwom met een hoge vloed een vrouwtjes orka van circa 8 meter op het strand ter hoogte van kasteel Westhove, tussen Domburg en Oostkapelle. Volgens getuigschriften maakte het dier een sterk geluid en sloeg ze krachtig met haar staart in het water. Dit waren natuurlijk hele andere tijden en een orka was een welkome bron van vlees en andere bruikbare middelen. Er werd dus besloten het dier te slachten, dit leverde wel 1360 kilo spek en vlees op. Nadat haar kop eraf was gekapt en de buik was opengesneden, bleek de orka drachtig te zijn van een onvoldragen jong van 50 kilo. De foetus werd tentoongesteld in herberg de Oranjeboom aan de Markt in Middelburg. Van dit jong werd  ook een schilderij gemaakt dat werd geschonken door Pieter van Sorge en Jan en Adriaan de Buk aan de stad Domburg. Het opschrift vermeldt: "De onvoldragen vis is liggend op het strand afgebeeld. Aan de horizon is de kust van Schouwen te zien". Het schilderij is redelijk accuraat met een anatomisch correcte bouw, het jong mist echter de witte onderkaak. Deze is op het schilderij volledig zwart.  Het jong is uiteindelijk opgezet en tegenwoordig is het te zien in het Zeeuws Museum in Middelburg, hier heeft het wel de kenmerkende witte onderkaak. De meningen over de geslaagdheid van het preparen zijn verdeeld. Volgens expert A.B. van Deinse, die in 1930 het dier beschrijft, is het geheel mislukt en lijkt het dier helemaal niet meer op de orka van het schilderij, maar meer op een haai. Ik heb hieronder wat foto's geplaatst die ik heb gemaakt van het betreffende jong. De anatomie is correct, vooral de staart, rugvin, borstvinnen en het lichaam evenals de anatomie van het blaasgat. Bij de kop gaat het echter wat mis. Ik heb het idee dat ze vooral de botstructuur van de schedel hebben gevolgd bij het vormen van het hoofd. Hierdoor lijkt de orka inderdaad meer op een haai of mosasaurus met een slanke bijna reptielachtige bek. Wanneer je de schedel van een orka ziet is dit echter wel te begrijpen. Daar zie je namelijk niks van de stompe snuit en de bolle kop die de dieren in het echt hebben. Hierdoor vraag ik me vooral af of we misschien meer dieren volledig verkeerd hebben ingeschat qua lichaamsbouw. Met name dieren die geen mens ooit in levende lijve heeft gezien. Hoe je het ook bekijkt, dit moederdier met haar onvolgroeide foetus zijn de eerste gestrande orka's van Nederland....of toch niet?

 Boven: De opgezette foetus die uit het volwassen vrouwtje tevoorschijn kwam. De originele vorm is wat verloren gegaan tijdens het prepareren.

Orka in kasteelgracht?

In 2011 zijn bij opgravingen bij de ruïne van het middeleeuwse kasteel Brederode onder meer de resten gevonden van een orka. Ecomare vermoedt dat de resten van het zeezoogdier tussen de 14e eeuw en 1573 in de slotgracht zijn beland. Door de wervels te vergelijken met bekende wervels uit het Natuur Historisch Museum in Rotterdam kwamen de onderzoekers er achter dat het resten waren van een volwassen vrouwelijke orka. Waarschijnlijk is het dier in de middeleeuwen gestrand en heeft de Heer van Brederode het dier naar zijn kasteel laten vervoeren. Ecomare sluit niet uit dat de familie ervan heeft gegeten, omdat het vlees van zeezoogdieren in die tijd een delicatesse was. Bovendien waren orka's ook toen een zeldzaamheid in de zeewateren bij Nederland. Dit dier kan dus ook zijn gezien als een speciale trofee. Tijdens de opgravingen werden vierhonderd dierlijke resten gevonden. Naast de wervels van de orka werden er nog vijftien soorten zoogdieren, negentien vogel- en vijf vissoorten gevonden. De nabijheid van andere dierenbotten is een sterke aanwijzing dat de botten van de orka behoorden tot het 'slachtafval' wat in de kasteelgracht is gestort. Hoewel het voor ons nu misschien ondenkbaar is, was het eten van zeezoogdieren vroeger heel normaal. In Nederland werd regelmatig bruinvis gegeten, ze werden gezien als vissoorten en mochten daarom tijdens vastendagen worden gegeten. Bij vooraanstaande families kwamen ze op tafel naast gebruikelijker visgerechten als zalm, steur, snoek, paling en karper. Dat blijkt onder meer uit de keukenboeken die in de vijftiende eeuw werden bijgehouden in de hofhouding van Katharina van Kleef, hertogin van Gelre (hertogdom in de Nederlanden en oude benaming van Gelderland). De vrome Katharina hield zich strikt aan de vastendagen en kreeg af en toe als bijzondere delicatesse een bruinvis of stuk zeehond als geschenk toegestuurd door haar familie  

 Boven: De orka was een zeldzame trofee die weinig mensen ooit in het echt hadden gezien zoals de tekening bewijst, die overduidelijk op basis van beschrijving van een orka is gemaakt, maar de artiest heeft het dier nooit in levende lijve gezien. Zeezoogdieren werden regelmatig gegeten zoals op de bovenstaande schilderijen te zien is, waar bruinvissen en zeehonden deel uit maken van het zeebanket.