Oceanário de Lisboa  

Inleiding 

Ik ben de laatste jaren veel 'bucket list' aquaria aan het bezoeken, de meeste voor de eerste keer. Europa telt ongelofelijk veel grote aquaria, veel daarvan hebben unieke structuren en diersoorten die je (bijna) nergens anders kunt zien. Denk hierbij aan Poema del Mar, Nausicaá, Oceanapolis Brest, Aquario di Genova, Tropenaquarium Hagenbeck, L'oceanografic en zo ook Oceanário de Lisboa, één van de grootste, al dan niet het grootste aquarium van Europa. Er is altijd wat verwarring over die term, aangezien meerdere aquaria zich de grootste van Europa noemen. De ene telt in liters, de ander in oppervlakte, de ander weer in diersoorten en ga zo maar door. Het Oceanarium van Lissabon, (oorspronkelijk Pavilhão dos Oceanos, oftewel het paviljoen van de oceaan) is een aquarium gelegen in de parochie van Parque das Nações, in de stad Lissabon in Portugal .Het is een openbaar aquarium en onderzoeksinstituut op het gebied van mariene biologie en oceanografie. De instelling onderhoudt partnerschappen met instellingen en universiteiten op het gebied van wetenschappelijk onderzoek en natuurbehoudsprojecten. Het bevat een uitgebreide verzameling soorten. Dit omvat natuurlijk vissen en andere zeedieren, maar ook vogels en zoogdieren. In 2017 werd het op TripAdvisor bekroond als het beste oceanarium ter wereld.

Met een totale oppervlakte van twintigduizend vierkante meter beschikt het Oceanarium over ongeveer 7.500.000 liter water verdeeld over meer dan 30 aquaria en achtduizend organismen, waaronder dieren en planten, van vijfhonderd verschillende soorten. Binnen is de belangrijkste attractie het centrale aquarium, met een inhoud van 5.000.000 liter, die de wereldoceaan voorstelt, waar verschillende vissoorten naast elkaar leven, zoals haaien, barracuda's, roggen, tonijnen en kleine tropische vissen. Ook opmerkelijk zijn vier verschillende aquaria die, vanwege hun natuurlijke rijkdom (in termen van fauna en flora), de mariene habitats vertegenwoordigen van de Noord-Atlantische Oceaan (kust van de Azoren), de Antarctische Oceaan, de gematigde Stille Oceaan (rotsachtige kusten) en de tropische Indische Oceaan ( koraalrif ). Gescheiden van het centrale aquarium door grote strategisch geplaatste acrylpanelen, ontstaat de illusie dat je voor één groot aquarium staat. Er leven naast de talloze soorten vissen en andere zeedieren ook vogels zoals papegaaiduikers en pinguïns. Verder nog een aantal zeer zeldzame soorten, die je bijna nergens anders kunt zien in Europa. Waaronder zeeotters en een enorme maanvis of klompvis (Mola mola). Over die laatste twee zal ik het in deze blog met name hebben.

                                                  De toekomst van Oceanário de Lisboa

Oceanário de Lisboa werd gebouwd en ingehuldigd op 22 mei 1998, als onderdeel van Expo 98, de laatste wereldtentoonstelling van de 20e eeuw. Dit had als thema "De oceanen, een erfgoed voor de toekomst". Veel grote aquaria in Europa stammen uit de jaren 90' en ook veel aquaria over de hele wereld zijn gebouwd naar aanleiding van een wereldtentoonstelling. Dit geeft goed weer hoe men vroeger al gefascineerd was door de oceaan en haar bewoners. De conceptuele, architectonische en displayontwerpen zijn van de Amerikaanse architect Peter Chermayeff . Het paviljoen lijkt op een vliegdekschip en bevindt zich op een pier omgeven door water. Het gebouw zelfs en het entree gebied geven een hele unieke sfeer en indruk. Heel erg 'futuristich', maar dan hoe het vroeger werd gezien. Er is veel gebruik gemaakt van beton en blanke stenen, die nu wel duidelijk zijn verouderd, wat het ook een beetje een verlaten, 'urban' sfeer geeft. Ik was er op een vrij donkere dag, wat ook niet meehielp met de sombere uitstraling. Door de veroudering, dalende bezoekersaantallen en vele concurrentie binnen Europa werd er getwijfeld aan het maatschappelijke nut en de rol van Oceanário de Lisboa voor de toekomst. In 2015 werd er een nieuw bestemmingsplan gezocht voor het Oceanário. Omdat het zeker nog winstgevend was werd er gekeken of het misschien kon worden overgenomen. Er werden 5 voorstellen ingediend door geïnteresseerden: De Spaanse groep Aspro Parks (eigenaar van onder andere het Dolfinarium, Neeltje Jans, Boudewijn Seapark in Brugge en Waterpretpark Aqualand), het Portugese bedrijf Mundo Aquático (manager van het Zoomarine-park in Algarve, met onder andere dolfijnen.), Francisco Manuel dos Santos Foundation (van de familie Soares dos Santos), Franse groep Compagnie des Alps (eigenaar van meer dan een dozijn recreatieparken, waaronder Parc Asterix en voorheen ook Dolfinarium Harderwijk) en als laatste het Spaanse bedrijf Parques Reunidos, (Eigenaar van 56 parken in Europa, de Verenigde Staten en Argentinië, waaronder Marineland Antibes). Veel bekende namen dus die interesse hadden in een overname. Sociedade Francisco Manuel dos Santos, de grootste aandeelhouder van de Jerónimo Martins-groep, heeft uiteindelijk gewonnen. De Staat wist een financiële bijdrage van 114 miljoen euro te verkrijgen om het Oceanário de Lisboa voort te zetten.

                                                                       Maanvis

De maanvis of klompvis (Mola mola) is de zwaarste bekende beenvis. Een volwassen dier weegt gemiddeld 1 ton, en is 1,8 meter groot, maar er zijn ook exemplaren bekend die 2300 kilogram wogen, 3,6 meter lang en 4 meter hoog waren van vin tot vin. In 2022 werd bij de Azoren zelfs een exemplaar gevonden dat 2744 kilo woog. De maanvis leeft in alle grote oceanen waar het klimaat gematigd tot tropisch is. De noordelijkste plaats waar ooit een maanvis is aangetroffen zijn de wateren rond Alaska. De maanvis leeft van kwallen, plankton en kleine visjes. Door zijn grootte en zijn taaie huid heeft hij weinig natuurlijke vijanden. Vaak worden deze dieren opgemerkt wanneer ze bijna bewegingsloos op hun zij aan de oppervlakte liggen. Daaraan hebben ze de Engelstalige naam sunfish te danken, omdat gedacht werd dat ze dan aan het zonnebaden waren. Maanvissen brengen op deze manier veel tijd door, drijven in de buurt van het oceaanoppervlak. Om deze reden zijn ze kwetsbaar voor vissersboten die drijfkieuwnetten gebruiken en verschillende vismethoden die zich op andere soorten richten; dit heet “bijvangst”. De dieren spreken door hun enorme formaat en aparte vorm erg tot de verbeelding bij mensen. Toch worden ze niet veel in aquaria gehouden.

De maanvis in Oceanário de Lisboa is ongekend groot. Het is in de foto niet echt goed weer te geven hoe groot dit dier is als hij langs je zwemt. Hoewel ze op foto's voor mij altijd log en traag overkwamen, was deze vis opvallend soepel en snel. Hij zwemt in het grote aquarium wat je van allerlei verschillende hoeken en zijdes kunt bekijken en vaak was ik hem gewoon letterlijk 'kwijt', of moest ik rennen naar het volgende raam en was hij daar vervolgens al voorbij gezwommen. Ook leek het dier heel intelligent en bewust van zijn omgeving, terwijl je op tv/internet altijd het idee krijgt dat het slome en 'domme' dieren zijn. Niks is minder waar! Ik had zelfs een korte interactie met het dier door het glas. Deze soort is op dit moment alleen nog in Oceanário de Lisboa te zien in Europa. Voorheen ook in een aquarium in Denemarken, maar dit dier is recentelijk overleden.

                                                                    Zeeotters

Nog een zeldzaamheid in Europese instanties; de zeeotter! De zeeotter valt -in tegenstelling tot de andere talloze ottersoorten- onder de zeezoogdieren. Dit dier heeft volledig aangepast aan het zeeleven, maar heeft, in tegenstelling tot de meeste zeezoogdieren, geen dikke laag vet onder de huid, die hem isoleert van de kou. Het is echter het harigste dier ter wereld, met ongeveer 155.000 haren per vierkante centimeter, de dichtheid van de haren bieden hem op deze manier bescherming. De zeeotter besteedt het grootste deel van zijn tijd aan het verzorgen van de vacht, waarbij hij een vetachtige substantie verspreidt die hem droog en warm maakt, net als bijvoorbeeld eenden. Hij heeft ook een snelle stofwisseling en daarom moet de zeeotter dagelijks het equivalent van 30 procent van zijn gewicht eten, (wat hetzelfde is als wanneer een volwassen mens 100 hamburgers per dag zou eten!) Hij kan zijn leven in het water doorbrengen, ook tijdens de voortplanting en de dracht van zes maanden, wat kan worden uitgesteld als de omgevingsomstandigheden niet gunstig zijn. Eeuwenlang was de commerciële bonthandel de grootste vijand van deze otter, waardoor hij bijna uitstierf. In 1911 werd een internationaal verdrag gesloten om deze soort te beschermen. Sindsdien zijn de aantallen enigszins hersteld, maar de olieramp met Exxon Valdez in Alaska leidde tot de dood van honderden zeeotters. Tegenwoordig wordt deze ottersoort beschermd in de VS en Canada, waar verschillende succesvolle herintroductiepogingen zijn geweest. Opvang blijft ook een groot deel van het soortbehoud in zijn natuurlijke habitat, dat is ook de oorsprong van de otters in het Oceanário de Lisboa.

Oceanário de Lisboa verwelkomde de twee jonge mannetjes Odi en Kasi in juni 2018. De twee zeeotters die respectievelijk in maart en juli 2017 in Alaska zijn geboren, kwamen uit het Alaska SeaLife Center. Dat is een rehabilitatiecentrum voor zeedieren dat deze otters redde en rehabiliteerde. De dieren konden helaas niet naar hun natuurlijke omgeving worden teruggebracht. Dit kwam door de jonge leeftijd waarop ze werden gered, ze waren toen nog geen jaar oud. Ze hebben nooit leren overleven en daarom zijn ze niet geschikt om weer uit te zetten in het wild. Het alternatief is een leven in permanente opvang. Dit is meestal in een gespecialiseerd aquarium. Ik schreef eerder al een blog over Oceananapolis Brest, waar ze ook drie opvangdieren hadden. De namen van de jonge otters komen van de locaties waar ze werden gevonden: Odi werd gered dichtbij de Odiak-lagune en Kasi werd gevonden in de Kasilof-regio. Deze twee 'nieuwe' zeeotters voegden zich bij de twee oude vrouwtjes Micas en Maré, twee zussen die allebei geboren werden in Oceanario de Lisboa. Maré overleed in juni 2021 op 23-jarige leeftijd en Micas overleed in februari 2022 op 20-jarige leeftijd en hiermee waren ze beiden op dat moment de oudste zeeotters in Europa. Maré was zelfs de oudste zeeotter ooit in gevangenschap ten tijde van haar overlijden. Ze was de dochter van het iconische eerste otterpaar van Oceanário de Lisboa: “Amália” en “Eusébio". Ze werd 20 dagen voor de wereldtentoonstelling geboren en was de eerste otter die in een Europees aquarium ter wereld kwam. De levensverwachting van een wilde zeeotter is maximaal zo'n 15 jaar. De vorige otters die in Oceanário de Lisboa leefden zijn dus echt ontzettend oud geworden! Vandaag de dag leven alleen de mannetjes Odi en Kasi nog in Oceanário de Lisboa. Ze hebben een prachtig verblijf en zijn heel erg speels. Ze zijn vrijwel continu in beweging en het was vrij moeilijk ze goed op de foto te krijgen om deze reden! Toch zijn een paar mooie close-ups goed gelukt!